Historia motoryzacji w Polsce i na świecie – od 1769 do dziś

Historia motoryzacji to dzieje pojazdów mechanicznych – od parowego wozu Nicolasa-Josepha Cugnota z 1769 roku, przez samochód Carla Benza i Forda T, po dzisiejsze elektryki. Pokazujemy ją w jednym ciągu dla świata i Polski. Znajdziesz tu oś czasu z najważniejszymi datami, historię samochodu w liczbach i opowieść o polskich fabrykach od CWS do FSO. Na końcu prowadzimy do tematów kultury motoryzacyjnej – rajdów, wyścigów, kina, klasyków i zlotów.

Historia motoryzacji w 12 datach – od 1769 do dziś

Historia motoryzacji zaczyna się w 1769 roku, gdy francuski inżynier Nicolas-Joseph Cugnot zbudował pierwszy pojazd poruszany siłą pary. Samochód z silnikiem spalinowym pojawił się w 1886 roku, a masowym produktem stał się po 1913 roku dzięki taśmie Forda. W 2025 roku co szósty nowy samochód w Unii Europejskiej był elektryczny.

Wcześniej przez tysiące lat ludzie jeździli wozami ciągniętymi przez zwierzęta – koło znane jest od IV tysiąclecia przed naszą erą. Prawdziwa motoryzacja zaczęła się jednak dopiero wtedy, gdy pojazd dostał własny napęd. Poniższa oś czasu zestawia najważniejsze wydarzenia na świecie i w Polsce.

Polska weszła do tej historii później niż Francja, Niemcy czy Stany Zjednoczone. Pierwsze samochody pojawiły się na ulicach Warszawy w 1896 roku, a pierwszy polski samochód produkowany seryjnie – dopiero w 1927 roku. Przez kolejne sto lat polskie fabryki zbudowały miliony aut, choć prawie wszystkie powstały na zagranicznych licencjach.

Pojazdy parowe – fardier Cugnota i pierwsze próby bez koni

Pierwszym pojazdem z własnym napędem, a zarazem pierwszym samochodem parowym, był fardier à vapeur Nicolasa-Josepha Cugnota. W 1769 roku francuski inżynier zbudował działający model w zmniejszonej skali, a w 1770 roku pełnowymiarową maszynę zamówioną przez armię do ciągnięcia armat. Jechała z prędkością około 3–4 km/h i mniej więcej co 15 minut musiała stawać, żeby uzupełnić paliwo^[2].

Ciężki trójkołowy wóz z wielkim kotłem z przodu nie nadawał się do codziennej jazdy, ale udowodnił, że pojazd może poruszać się bez koni. Oryginał przetrwał do dziś i stoi w paryskim Musée des Arts et Métiers. Daty 1769 i 1770 pojawiające się w różnych opracowaniach nie przeczą sobie – opisują model i pełnowymiarowy pojazd.

Co było pierwsze – pociąg czy samochód?

Pierwszy był pojazd drogowy. Fardier Cugnota jeździł w 1770 roku, a parowe lokomotywy szynowe pojawiły się dopiero na początku XIX wieku. Anglik Richard Trevithick w Wigilię 1801 roku wyjechał na drogi parowym powozem Puffing Devil, a jego późniejsze konstrukcje torowały drogę kolei. Samochód spalinowy narodził się jednak kilkadziesiąt lat po pierwszych pociągach.

Dlaczego parowe powozy nie podbiły dróg?

Parowe powozy przegrały z powodu ciężaru, długiego rozgrzewania kotła i ciągłej potrzeby uzupełniania wody i opału. Obsługa wymagała wiedzy technicznej, a maszyny niszczyły drogi i płoszyły konie. Na drodze stanęło im kilka przeszkód naraz.

• Masa – kocioł, woda i opał ważyły tyle, że pojazd ledwo się toczył po nieutwardzonych drogach.
• Czas – przed jazdą trzeba było rozpalić ogień i poczekać na ciśnienie pary.
• Obsługa – palacz musiał pilnować kotła, bo groził wybuchem.
• Prawo – w Wielkiej Brytanii przepisy z lat 60. XIX wieku ograniczyły prędkość i nakazały, by przed pojazdem szedł człowiek z czerwoną flagą.

Para przetrwała w ciężkim transporcie i na kolei, ale w samochodach osobowych zastąpiły ją lżejsze napędy – elektryczny i spalinowy.

Pierwszy samochód na świecie – Benz Patent-Motorwagen z 1886 roku

Kiedy powstał pierwszy samochód? Za pierwszy samochód na świecie uznaje się Benz Patent-Motorwagen Nr 1. Carl Benz zbudował go w 1885 roku, a 29 stycznia 1886 roku zgłosił w Berlinie patent DRP 37435. Trójkołowy pojazd miał jednocylindrowy, czterosuwowy silnik o pojemności 954 cm³ i mocy 0,55 kW, czyli około 0,75 KM, i rozpędzał się do 16 km/h^[1].

Benz od początku projektował samochód jako całość – silnik, podwozie, układ kierowniczy i przeniesienie napędu tworzyły jedną konstrukcję, a nie powóz z doczepionym motorem. Kierowało się korbą połączoną z przednim kołem. Dokument patentowy trafił w 2011 roku na listę Pamięci Świata UNESCO^[4].

Kto wynalazł samochód?

Samochód z silnikiem spalinowym wynalazł Carl Benz, który w 1886 roku opatentował Patent-Motorwagen. Pierwszy pojazd z własnym napędem zbudował wcześniej Nicolas-Joseph Cugnot, ale był to wóz parowy. Równolegle z Benzem nad samochodem pracowali Gottlieb Daimler i Wilhelm Maybach, którzy w 1886 roku zamontowali swój silnik w czterokołowym powozie.

Dlatego odpowiedź zależy od definicji. Jeśli samochód to pojazd z własnym napędem, palma pierwszeństwa należy do Cugnota. Jeśli praktyczny samochód z silnikiem spalinowym – do Benza.

Bertha Benz i pierwsza dłuższa podróż samochodem

Pierwszą dłuższą podróż samochodem odbyła w 1888 roku Bertha Benz, żona konstruktora. Razem z dwoma synami przejechała około 106 km z Mannheim do Pforzheim, gdzie mieszkała jej matka^[3]. Wyruszyła bez wiedzy męża, chcąc pokazać, że wynalazek nadaje się do praktycznego użytku.

Paliwo, czyli lekką benzynę zwaną ligroiną, kupowała po drodze w aptekach, bo stacji benzynowych jeszcze nie było.

Kanał Samochodowe Historie opowiada o drodze Carla Benza do pierwszego samochodu i o podróży Berthy Benz z Mannheim do Pforzheim.

Jaka jest najstarsza marka samochodowa?

Za najstarszą działającą markę samochodową uchodzi zwykle Peugeot. Rodzinna firma istnieje od początku XIX wieku, a pierwsze samochody budowała od przełomu lat 80. i 90. XIX wieku. Do pionierów należą też Panhard & Levassor, który wprowadził układ z silnikiem z przodu i napędem tylnym, oraz Daimler i Benz, z których połączenia powstał później Mercedes-Benz.

Pierwszy samochód elektryczny i wyścig trzech napędów

Pierwszy samochód elektryczny powstał przed Patent-Motorwagenem. W 1881 roku francuski inżynier Gustave Trouvé pokazał w Paryżu elektryczny trójkołowiec. W 1899 roku belgijski kierowca Camille Jenatzy w elektrycznym La Jamais Contente jako pierwszy człowiek przekroczył samochodem 100 km/h.

Na przełomie XIX i XX wieku para, prąd i benzyna rywalizowały ze sobą na równych prawach. Elektryki były ciche, nie wymagały kręcenia korbą i dobrze sprawdzały się w miastach. W 1900 roku Ludwig Lohner i Ferdinand Porsche pokazali na wystawie światowej w Paryżu elektryczny samochód z silnikami w piastach kół.

Dlaczego wygrała benzyna?

Benzyna wygrała zasięgiem i ceną, a nie prędkością. Gdy samochody zaczęły wyjeżdżać poza miasta, ciężkie akumulatory i długie ładowanie stały się barierą. Wprowadzony w latach 10. XX wieku rozrusznik elektryczny usunął największą wadę silnika spalinowego, czyli kręcenie korbą, a masowa produkcja Forda T obniżyła cenę auta benzynowego tak bardzo, że elektryki straciły sens ekonomiczny.

Elektryczne samochody wróciły na drogi dopiero sto lat później, gdy akumulatory litowo-jonowe dały im zasięg kilkuset kilometrów.

Ford T i taśma montażowa – samochód dla milionów

Ford T trafił na rynek 1 października 1908 roku i był pierwszym samochodem, który zmotoryzował całe społeczeństwo. Przełomem okazała się ruchoma taśma montażowa uruchomiona w 1913 roku w fabryce w Highland Park. Dzięki niej czas montażu samochodu spadł z 12,5 godziny do 93 minut^[6], a cena z 825 dolarów w 1908 roku do 260 dolarów w 1925 roku^[5].

Ford nie był pierwszym producentem seryjnym. Już w 1901 roku Oldsmobile Curved Dash powstawał w powtarzalnej serii, ale bez ruchomej taśmy – tę wprowadził dopiero Ford. Do 26 maja 1927 roku, kiedy zakończono produkcję, powstało około 15 milionów egzemplarzy modelu T. Ten rekord pobił dopiero Volkswagen Garbus w lutym 1972 roku.

Henry Ford opisał swój zamysł we wspomnieniach wydanych w 1922 roku.

„Zbuduję samochód dla wielkiej rzeszy ludzi. Będzie na tyle duży, by pomieścić rodzinę, ale na tyle mały, by jeden człowiek mógł go prowadzić i o niego dbać. (…) Jego cena będzie tak niska, że każdy dobrze zarabiający człowiek będzie mógł go mieć” (tłum. red.).
— Henry Ford, My Life and Work, 1922^[7]

Taśma zmieniła też pracę w fabryce. Ford ogłosił 5 stycznia 1914 roku, że podwyższa dniówkę do 5 dolarów, czyli mniej więcej dwukrotnie^[6]. Montaż na ruchomej taśmie przejęły później fabryki samochodów na całym świecie. Jeśli chcesz zobaczyć, jak z tych prostych konstrukcji wyrósł dzisiejszy samochód, odsyłamy do naszego wpisu o tym, jak działa współczesny samochód i co w nim serwisować.

Ile pensji kosztował samochód – od Forda T do malucha?

Ford T na starcie kosztował ponad rok pracy robotnika, a w 1925 roku około dwóch i pół miesiąca. Polski maluch w 1973 roku kosztował prawie 25 przeciętnych pensji. Najtańsze nowe auto miejskie kosztuje w 2026 roku orientacyjnie 7–8,5 przeciętnego wynagrodzenia brutto, przy założeniu ceny 65–80 tys. zł i pensji 9 509 zł.

W PRL cena oficjalna nie mówiła wszystkiego. Samochód trzeba było jeszcze zdobyć – przez przedpłaty, talony albo wieloletnie zapisy.

Motoryzacja między wojnami i po 1945 roku

W dwudziestoleciu międzywojennym samochód z ciekawostki stał się codziennym środkiem transportu, przynajmniej w Ameryce i zamożniejszej części Europy. Upowszechniły się zamknięte nadwozia, hamulce hydrauliczne i silniki V8, a Citroën Traction Avant z 1934 roku spopularyzował napęd na przednie koła. Producenci zaczęli sprzedawać także styl i prestiż.

Druga wojna światowa przestawiła fabryki na produkcję wojskową, a terenowy Jeep upowszechnił napęd na cztery koła. Po 1945 roku drogi motoryzacji się rozeszły. W Stanach Zjednoczonych rosły nadwozia i silniki, a w odbudowującej się Europie liczyły się małe, tanie samochody, takie jak Volkswagen Garbus, Fiat 500 czy Mini.

Historia polskiej motoryzacji do 1939 roku – od Grodzkiego do Polskiego Fiata

Historia motoryzacji w Polsce zaczyna się w 1896 roku. Warszawski przemysłowiec Stanisław Grodzki sprowadził wtedy samochód Benza i uzyskał przedstawicielstwo Peugeota w Królestwie Polskim. W sierpniu 1896 roku pierwsze automobile przejechały ulicami Warszawy, a rok później Grodzki dotarł swoim Peugeotem o mocy 3,5 KM do Paryża w 17 dni^[9].

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku powstały w Warszawie Centralne Warsztaty Samochodowe, które naprawiały pojazdy pozostawione przez zaborców i armie. W latach 20. i 30. działały w Polsce głównie montownie zagranicznych aut. W CWS składano Fordy T, od 1928 roku w Warszawie Chevrolety, od 1930 roku Citroëny, a od 1936 roku zakłady Lilpop, Rau i Loewenstein montowały samochody General Motors^[9].

Polska motoryzacja to także sport. W lipcu 1921 roku Automobilklub Polski zorganizował pierwszy Rajd Polski, dziś drugi najstarszy rajd świata po Rajdzie Monte Carlo. Więcej o tym, jak zmieniały się rajdy samochodowe od pierwszych tras po współczesne mistrzostwa, piszemy w osobnym wpisie.

Jaki był pierwszy polski samochód?

Pierwszym polskim samochodem produkowanym seryjnie był CWS T-1 zaprojektowany przez inżyniera Tadeusza Tańskiego. Powstawał w latach 1927–1931 w Centralnych Warsztatach Samochodowych w Warszawie, a zbudowano około 800 egzemplarzy, w tym około 500 osobowych^[10]. Wszystkie śruby i nakrętki miały jeden rozmiar, więc auto dało się rozebrać jednym kluczem i śrubokrętem.

Prostota była odpowiedzią na polskie realia – mało warsztatów, mało mechaników i złe drogi. Samochody CWS służyły w wojsku jeszcze we wrześniu 1939 roku.

Polski Fiat 508 i licencja, która zatrzymała polskie konstrukcje

Państwowe Zakłady Inżynierii podpisały umowę licencyjną z Fiatem 21 września 1931 roku. Małe serie Polskiego Fiata 508 montowano od 1932 roku, a seryjna produkcja ruszyła w czerwcu 1935 roku. Do wojny powstało około 3 600 samochodów osobowych i blisko 1 300 podwozi. Licencja zakazywała produkcji konkurencyjnych modeli, dlatego zakończyła historię CWS T-1.

Samochody PRL – Warszawa, Syrena, Fiat 125p, maluch i Polonez

Samochody PRL powstawały głównie w dwóch zakładach – w FSO na warszawskim Żeraniu i w FSM w Bielsku-Białej i Tychach. Pierwsza Warszawa M-20, licencyjna wersja radzieckiej Pobiedy, wyjechała z FSO 6 listopada 1951 roku^[11]. Potem przyszły Syrena, Polski Fiat 125p, Fiat 126p i Polonez.

Zaraz po wojnie Polska podpisała umowę na produkcję Fiatów 508, ale pod naciskiem Moskwy z niej zrezygnowano i postawiono na Pobiedę. Pierwsze egzemplarze Warszawy przywieziono gotowe ze Związku Radzieckiego, a pełna produkcja na Żeraniu ruszyła później. Warszawę produkowano do 30 marca 1973 roku – powstało 254 421 sztuk^[11].

Syrena była jedynym masowo produkowanym samochodem osobowym PRL zaprojektowanym w kraju. Seryjną produkcję rozpoczęto w marcu 1957 roku, a ostatni egzemplarz powstał 30 czerwca 1983 roku w Bielsku-Białej. Polski Fiat 125p, produkowany od 28 listopada 1967 do 29 czerwca 1991 roku, był pierwszym polskim samochodem eksportowanym na Zachód na dużą skalę. Polonez zjeżdżał z taśmy od 3 maja 1978 do 22 kwietnia 2002 roku.

Dokument Muzeum Historii Polski pokazuje losy Żerania od pierwszej Warszawy do współpracy z Daewoo, z archiwalnymi nagraniami Polskiej Kroniki Filmowej. Przypomina też, że pod koniec lat 70. Polonezy eksportowano w handlu wymiennym, a w zamian Polska dostawała między innymi sok pomarańczowy^[21].

Muzeum Historii Polski w Warszawie opowiada w filmie dokumentalnym o FSO – od Warszawy M-20 przez Syrenę, Fiata 125p i Poloneza po Daewoo.

Ile kosztował maluch w 1973 roku?

Fiat 126p kosztował w 1973 roku oficjalnie 69 000 zł, czyli prawie 25 przeciętnych miesięcznych pensji (przeciętna płaca wynosiła wtedy 2 798 zł). Kupić go można było na talon albo po latach oczekiwania na przedpłatę. Montaż w Bielsku-Białej ruszył 6 czerwca 1973 roku, od 1975 roku maluchy powstawały także w Tychach, a ostatni zjechał z taśmy 22 września 2000 roku^[12].

Polska motoryzacja po 1989 roku – prywatyzacje, fabryki i Izera

Po 1989 roku państwowe fabryki samochodów trafiły w ręce zagranicznych koncernów albo upadły. FSM została przejęta przez Fiata, FSO weszła w spółkę z koreańskim Daewoo, a produkcja samochodów na Żeraniu zakończyła się w 2011 roku. W 2020 roku pokazano projekt polskiego elektryka Izera, który do 2026 roku nie doczekał się produkcji.

Polska stała się za to ważnym miejscem produkcji samochodów zagranicznych marek. Fabryki budują auta na eksport do całej Europy, ale żaden seryjny samochód osobowy nie powstaje dziś od podstaw jako polska konstrukcja.

Czy FSO jeszcze istnieje?

Spółka FSO formalnie nadal istnieje, ale samochodów na Żeraniu już się nie produkuje. Ostatnim modelem był Chevrolet Aveo, którego montaż zakończono w 2011 roku^[11]. Wcześniej, od lat 90., FSO budowała w kooperacji z Daewoo między innymi Lanosa i Matiza. Hale fabryki stoją dziś w dużej części puste albo mają nowe przeznaczenie.

Jakie samochody produkuje się dziś w Polsce?

W 2026 roku produkuje się w Polsce przede wszystkim samochody koncernów zagranicznych. W czerwcu 2026 roku z tyskiej linii zjechał 500-tysięczny miejski SUV. Najważniejsze zakłady pokazujemy poniżej.

• Tychy – Stellantis, Jeep Avenger, Fiat 600 i Alfa Romeo Junior,
• Poznań – Volkswagen, dostawczy Caddy^[17],
• Września – Volkswagen, duży dostawczy Crafter^[17],
• Bolechowo pod Poznaniem – Solaris, autobusy miejskie, także elektryczne (od 2018 roku firma należy do hiszpańskiej grupy CAF^[18]).

Tyska fabryka, dawna FSM, zbudowała od uruchomienia ponad 11 milionów samochodów. Projekt Izery, prowadzony przez spółkę ElectroMobility Poland, do dziś nie wyszedł poza egzemplarze pokazowe. Po prezentacji w 2020 roku produkcję w Jaworznie planowano na 2023 rok, potem przesuwano ją na 2024 i koniec 2025 roku, a pod koniec 2024 roku projekt wstrzymano. W maju 2026 roku spółka ogłosiła wstępne rozmowy z Foxconnem o budowie fabryki w Jaworznie, z wiążącymi umowami oczekiwanymi w drugiej połowie 2026 roku^[15].

Sport, bezpieczeństwo i kryzys paliwowy – co zmieniało samochody

Samochody zmieniały się pod wpływem trzech sił – sportu, troski o bezpieczeństwo i cen paliwa. Wyścigi i rajdy od lat 90. XIX wieku testowały silniki, opony i hamulce. Pas trzypunktowy Volvo z 1959 roku i późniejsze ABS oraz poduszki powietrzne ratowały życie, a kryzys naftowy z 1973 roku zmusił producentów do budowy oszczędniejszych aut.

• 1894 – konkurs Paryż–Rouen, uważany za pierwsze zawody samochodowe.
• 1921 – pierwszy Rajd Polski.
• 1959 – trzypunktowy pas bezpieczeństwa Volvo.
• 1973 – kryzys naftowy i początek walki o niższe spalanie.
• 2008 – Robert Kubica wygrywa Grand Prix Kanady.

Konkurs Paryż–Rouen rozegrano 22 lipca 1894 roku i choć organizatorzy z gazety Le Petit Journal zapowiadali, że nie będzie to wyścig, uchodzi on za pierwsze zawody samochodowe^[20]. Od tamtej pory na torach sprawdzano rozwiązania, które później trafiały do zwykłych aut. Polskim symbolem tej historii jest zwycięstwo Roberta Kubicy w Grand Prix Kanady 8 czerwca 2008 roku – pierwsze zwycięstwo Polaka w Formule 1^[19]. Całą drogę od pierwszych zawodów do Formuły 1 opisujemy w osobnym artykule.

Kryzys naftowy 1973 i narodziny oszczędnych aut

Kryzys naftowy wybuchł w październiku 1973 roku, gdy arabscy producenci ropy wprowadzili embargo i ceny paliwa gwałtownie wzrosły. Duże amerykańskie samochody z silnikami V8 nagle stały się kłopotem, a klienci zaczęli liczyć spalanie. Zyskali producenci małych, oszczędnych i niezawodnych aut, przede wszystkim japońscy.

Inżynierowie zaczęli też walczyć z oporem powietrza, bo opływowe nadwozie zmniejsza spalanie przy większych prędkościach. Jeśli chcesz wiedzieć, jak opór powietrza wpływa na spalanie i prowadzenie auta, zajrzyj do naszego wprowadzenia do aerodynamiki.

Kultura motoryzacyjna – kino, klasyki, tuning i zloty

Kultura motoryzacyjna to wszystko, co ludzie robią z samochodami poza zwykłą jazdą – kolekcjonują je, przerabiają, oglądają w kinie i spotykają się na zlotach. W Polsce ma szczególny charakter, bo wielu kolekcjonerów odnawia auta z czasów PRL. Warszawy, Syreny i maluchy na żółtych tablicach to dziś stały element wystaw i zlotów.

Samochody od dawna grają w filmach, czasem jako pełnoprawni bohaterowie. Zestawienie najbardziej znanych aut kinowych pokazuje, jak kino utrwaliło wizerunek wielu modeli.

Stare auto może zostać zabytkiem. Wymaga to wpisu do ewidencji zabytków, a wojewódzcy konserwatorzy zwykle oczekują kilku rzeczy.

• Pojazd ma co najmniej 25–30 lat.
• Produkcję modelu zakończono co najmniej 15 lat wcześniej.
• Zachował co najmniej 75% oryginalnych części, w tym główne podzespoły.
• Ma pozytywną opinię rzeczoznawcy samochodowego.

Taki samochód dostaje żółte tablice rejestracyjne. Od czego zacząć zbieranie takich aut, piszemy w poradniku, jak zacząć kolekcję samochodów klasycznych. Przed zakupem starszego egzemplarza przydaje się też lista tego, co sprawdzić przed zakupem używanego auta.

Część miłośników nie odtwarza oryginału, tylko przerabia auto po swojemu. O tym, jak wygląda tuning – od hobby w garażu do zawodu, piszemy osobno. Najłatwiej zobaczyć wszystkie te światy naraz na spotkaniach miłośników motoryzacji – listę zlotów i wydarzeń motoryzacyjnych w Polsce zebraliśmy w jednym miejscu.

Elektryfikacja i nowe rynki – od Priusa do chińskich marek

Elektryfikacja zaczęła się od hybryd. Toyota Prius trafiła do sprzedaży w Japonii 10 grudnia 1997 roku jako jeden z pierwszych masowo produkowanych samochodów hybrydowych. W 2008 roku Tesla pokazała elektrycznego Roadstera, a w 2012 roku Model S. W 2025 roku elektryki stanowiły 17,4% nowych aut w Unii Europejskiej^[13], a w Polsce 7,2%^[14].

W Unii Europejskiej zarejestrowano w 2025 roku 1 880 370 nowych samochodów elektrycznych, a hybrydy z udziałem 34,5% stały się najpopularniejszym napędem. Samochody wyłącznie benzynowe i z dieslem miały już razem tylko 35,5% rynku^[13]. Jak działają takie auta i komu się opłacają, wyjaśniamy w artykule o tym, jak działają hybrydy.

W Polsce w 2025 roku zarejestrowano 43 311 nowych samochodów elektrycznych, o 161,5% więcej niż rok wcześniej, a do października działało 12 561 publicznych punktów ładowania^[14]. Udział elektryków był jednak około 2,4 raza niższy niż średnio w Unii. Praktyczne wskazówki, jak przygotować się do jazdy elektrykiem i gdzie go ładować, zebraliśmy w osobnym poradniku.

Zmieniła się też mapa producentów. Sto lat temu motoryzację napędzały Stany Zjednoczone, po wojnie dołączyły Niemcy i Japonia, a dziś największym producentem samochodów na świecie są Chiny. Chińskie marki coraz śmielej wchodzą do Europy – o tym, jakie chińskie marki można kupić w polskich salonach, piszemy w osobnym przeglądzie.

Najczęściej zadawane pytania